De behoeftes van kippen
De afgelopen decennia waren onderzoekers terughoudend met het trekken van verregaande conclusies wanneer het aankwam op de intelligentie en de behoeftes van landbouwdieren. Nieuwe wetenschappelijk inzichten zouden verregaande gevolgen kunnen hebben voor de manier waarop wij deze dieren houden, en dus ook voor onze voedselvoorziening. Gelukkig is dit aan het veranderen, er wordt steeds meer onderzoek gedaan naar de behoeftes en beleving van landbouwdieren.
De komende jaren zal er steeds meer onderzoek worden gedaan en zal de intensieve veehouderij zoals die nu is op een dag tot het verleden behoren.
Dit is wat wij nu weten over de behoeftes van kippen, dit is wat ze nodig hebben om hun dier eigen gedrag te kunnen naleven.
Scharrelen & voedsel
Het overgrote deel van de dag spendeert een kip het liefst aan scharrelen. Dit houdt in: het zoeken naar voedsel in de strooisellaag / kruidlaag van de bodem. De kip krabt twee keer met haar linkerpoot, twee keer met haar rechterpoot, en treed dan een stap naar achteren om de blootgelegde zaadjes, kiempjes, insecten of wormen op te pikken. Daarna loopt ze door naar een ander plekje en herhaalt dit proces. Scharrelen heeft dus te maken met eten, maar ook als een kip onbeperkt kan eten uit een voerbak, zal ze nog steeds de behoefte hebben om te scharrelen. Het is daarom van groot belang dat de kippen een uitdagende omgeving hebben om te scharrelen. Denk aan een ren die wekelijks verplaatst wordt, of wanneer de kippen op eenzelfde plek gehouden worden: dagelijks een ruime portie strooisel. Ze willen graag bezig zijn.
Als het gaat om voedsel is een basiskrachtvoer nodig om in de nutritionele behoeftes van de kip te voorzien. Aanvullend eten de kippen gras, kruiden, zaden, insecten en wormen. Ook kunnen ze een grote rol spelen in het sluiten van de kringloop, door gewasresten, onkruid of reststromen uit de humane voedingsindustrie te eten. De balans hierin is van groot belang voor de gezondheid, en is mede afhankelijk van het kippenras. Vers groenvoer is goed voor robuuste kippen, en draagt bij aan gezonde darmen en een verzadigd gevoel.
Zelfverzorging
Kippen zorgen van nature goed voor zichzelf. De verzorging van hun verenkleed is een belangrijk onderdeel daarvan. Dit doen ze onder andere door een stofbad te nemen: de kip maakt een kuiltje in het (droge) zand, draait zich er een paar keer in en schud met haar vleugels om het zand door haar veren heen te bewegen. Hiermee ontdoet ze zich van ectoparasieten. Deze beestjes worden dan vaak opgepikt door haar soortgenootjes. Als de kip klaar is, staat ze op en schudt al het zand van zich af. Dit zandbadderen is een sociale aangelegenheid, en meestal vind je ook meerdere kippen in een zandkuil, en meerdere kippen die daar omheen staan om de beestjes op te pikken.
Wanneer kippen gehouden worden op grond waar geen (droog) zand voor handen is, is het van belang om in deze behoefte te voorzien door bijvoorbeeld een kuip droog zand neer te zetten voor de kippen.
Een andere manier waarmee ze hun verenkleed verzorgen is het verenpoetsen. De kip legt haar veren recht met haar snavel. Ze strijkt dan met haar snavel langs het vetkliertje bovenop de staart, en smeert daarmee het verenkleed in. Zo is het verenkleed weer mooi in model en waterafstotend. Zeer belangrijk om de isolerende werking van dons en dekveren goed te houden.
Dit verenpoetsen doen kippen ook vaak in groepsverband, vaak op een beschutte plek.
Tot slot nemen de kippen het er even van als de zon schijnt: dan gaan ze heerlijk zonnebaden. Ze liggen dan op hun zij, met de bovenste vleugel en poot gestrekt. Het lijkt in het eerste opzicht net alsof ze dood zijn. Maar niets is minder waar: ze genieten op dat moment op en top van de zonnewarmte.
Sociaal
Kippen zijn sociale dieren, met een soms complexe pikorde. Deze is niet lineair, maar kent ook bijvoorbeeld driehoeksverhoudingen. De haan heeft vaak een leidende, beschermende en bemiddelende rol in het koppel kippen. Daarnaast zijn het vaak de grootste kippen, of de kippen met de grootste en roodste kam en lellen die bovenaan de pikorde staan. Kleine kippen, kippen met een kleine of bleke kam en lellen, of kippen met een afwijkend uiterlijk vergeleken met de rest van de kippen, delven vaak het onderspit, en staan onderaan de pikorde.
Uit onderzoek blijkt dat kippen tot 100 soortgenoten kunnen herkennen van gezicht. Voor de rust en stabiliteit in het koppel is het daarom fijn als kippen in koppels van maximaal dat aantal gehouden worden. Met een duidelijke en stabiele pikorde kent elke kip haar plaats en dat zorgt over het algemeen voor meer rust onderling.
Ander onderzoek toont aan dat kippen tot 40 verschillende geluiden kunnen maken. Hiermee communiceren ze met elkaar en kunnen ze hun gevoel uiten.
De haan maakt klokkende geluidjes om hennen te roepen als hij iets lekkers te eten heeft gevonden. Hij laat de hennen eerst eten en daarna eet hij ook mee. Hij houdt de omgeving en de lucht goed in de gaten en slaat een alarmkreet bij gevaar. De hennen kunnen zo snel de veilige beschutting opzoeken. Als kippen onenigheid met elkaar hebben komt de haan vaak tussenbeide om de situatie te sussen. Ook zal een goed waakse haan je aanvallen als je een van zijn hennen probeert te pakken.
Omgeving & ontdekken
Kippen zijn erg nieuwsgierige dieren en zijn bijna de hele dag op ontdekking tijdens het scharrelen. Elke vierkante centimeter wordt nauwkeurig bekeken. Een uitdagende omgeving is daarom erg belangrijk. Het liefst een omgeving die lijkt op hun natuurlijke habitat: bos. Een boomgaard, weide met hogere begroeiing, (voedsel)bos of bosrand bieden natuurlijke beschutting. Kunstmatige beschutting kan ook helpen, bijvoorbeeld door de ruimte onder de mobiele kar, camouflagenetten of andere constructies die in de ren staan. Echter, de kip heeft voorkeur voor natuurlijke elementen.
Door kippen wekelijks te verplaatsen kan je ze voorzien in hun natuurlijke behoefte om te ontdekken en te scharrelen. Wanneer ze op een vaste plek staan, kan je aan deze behoefte tegemoet komen door ze dagelijks te voorzien van strooiselmateriaal, en de omgeving verder uitdagend te maken door er steeds iets nieuws neer te leggen, zoals takken, een klimconstructie, luzernebaaltjes, pikstenen of vers groen op de grond verspreid of in een hooinet. Zo houd je de kippen bezig.
De kip voelt zich veiliger onder beschutting. Uit onderzoek blijkt dat een kip het liefst maximaal 10 meter open veld oversteekt, alvorens weer beschut te zitten. De kip is ook daadwerkelijk veiliger onder beschutting, omdat ze zo minder goed te zien en te pakken is door roofvogels. Daarnaast biedt natuurlijke beschutting nog meer voordelen voor de kip. In de eerste plaats voedsel, zoals valfruit, blad, insecten die ook in en rond de begroeiing leven; maar ook verkoeling op warme dagen. De kip kan in de schaduw liggen en maakt ook vaak een stofbad tegen de stam aan van een boom of struik, waardoor ze op de koele bodem kan liggen. Bomen geven van nature ook koelte aan de omgeving. In gure weersomstandigheden bieden bomen of struiken luwte tijdens wind en regen. De huisvesting zelf (mobiele kippenkar) dient ook altijd te voorzien in een droge plek uit de wind, maar met voldoende ventilatie. De ideale omgevingstemperatuur voor kippen is 18-21°C. Kippen kunnen ook vorst verdragen, mits ze verder in alle behoeftes zijn voorzien.
Ras en gezondheid
De traditionele legkippen die in de grootschalige pluimveehouderij ingezet worden hebben een zeer hoge eierproductie. (Zie Feiten & Cijfers)
Robuustere kippenrassen (dubbeldoelkippen) hebben van nature een lagere productie, waardoor ze goed gehouden kunnen worden in een natuurlijk huisvestingsysteem. Ze kunnen tegen een stootje, en kunnen daardoor beter tegen schommelingen in het voedselaanbod en het weer. Ze kunnen (groene) reststromen goed verwerken, waarbij ze dus ook minder krachtvoer nodig hebben dan de traditionele hoogproductieve kippen. Daarnaast kunnen ze ook tot hogere leeftijd gehouden worden.
Een robuust ras hangt sterk samen met de gezondheid, maar ook de omgeving heeft hier invloed op. Door kippen wekelijks te verplaatsen of dagelijks in te strooien, kunnen ze op natuurlijke wijze gezond blijven. (Denk aan parasitaire wormen of problematische bacteriën zoals salmonella of E. coli.) Door te zorgen voor een gezond bodemleven in balans, zorg je ook voor een gezond microbioom van de kippen. Daarnaast zijn natuurlijke middelen in te zetten als preventieve gezondheidszorg. Goede en vroegtijdige observatie zijn daarbij van belang. Bij twijfel of verergering is het inschakelen van een pluimveearts nodig. Dieren die gewond of te zwak zijn om in de dagelijkse routine mee te komen, dienen apart gezet te worden in een speciaal ingerichte ziekenboeg.
Routine
Kippen zijn echte routinedieren. Ze hebben hun eigen manier van doen, en houden van vaste tijden en gewoontes. Indien ze niet onbeperkt toegang hebben tot voer, is het van belang dat de voertijden elke dag hetzelfde zijn, alsook de tijd waarop ze naar buiten gaan. Als het licht is geworden beginnen de kippen te scharrelen en ergens op de dag leggen ze een ei (aangestuurd door hun hormonen die een directe link hebben met het daglicht). De rest van hun dag vullen ze verder met scharrelen, eten, drinken en andere natuurlijke gedragingen en bij schemer willen ze de hoogte in om op stok te gaan voor de nacht. De kippen hebben vaak een vaste volgorde en plek wie waar op stok gaat. In de nacht is het van groot belang dat de kippen veilig zitten tegen roofdieren zoals marters en vossen. Schrikdraad en een ‘predator-proof’ nachthok (zoals de KipEigen kipmobiel) kunnen die rol goed vervullen.
Voortplanting
Volledige natuurlijke voortplanting van kippen vindt bijna nooit plaats buiten een hobbysetting. Het is een kwetsbaar proces en vraagt veel tijd en aandacht. Het is een mooi streven om in de nabije toekomst te ontdekken hoe ook de voorplanting als natuurlijk gedrag een plek kan krijgen in de (kleinschalige) pluimveehouderij.
Dit is hoe het gaat: Van nature treedt de haan meerdere hennen gedurende de dag. De hennen slaan het zaad van de haan op en kunnen daarmee nog twee weken bevruchte eieren leggen. De hennen leggen hun bevruchte eieren bij elkaar in een nest en wanneer het nest compleet is (ongeveer 15 eieren), gaat een broedse hen er op zitten en draagt zorg voor de juiste luchtvochtigheid en temperatuur. De hen verlaat sporadisch het nest om te eten en drinken. Na 21 dagen komen de kuikens uit, en nadat het laatste kuiken is uitgekomen, gaat de moederkloek op pad met haar kuikens en leert ze wat ze wel of niet kunnen eten en vinden ze beschutting onder haar vleugels. Een kloek met kuikens leeft van nature gescheiden van de andere kippen, zodat ze haar kuikens veilig kan grootbrengen, zonder concurrentie of agressie van soortgenoten. De hen en haar kuikens zijn zeer kwetsbaar voor predatie.
50% van de kuikens is haan, 50% is hen. In de natuur blijft er vaak 1 haan over op zo’n 20 hennen. De andere 19 hanen worden uiteindelijk verstoten, vallen ten prooi aan roofdieren of worden door de sterkste haan gedood. In de grootschalige pluimveeindustrie worden de zogenaamde eendagshaantjes gedood, of met nieuwe technieken al in het ei weggegooid. Dubbeldoelhaantjes kunnen nog gehouden worden tot de leeftijd dat de natuurlijke selectie optreed, en dan geslacht worden als vleeskip.
De eigenschap ‘broedsheid’ is in de commerciële rassen eruit gefokt, want een broedse hen legt dan tijdelijk geen eieren meer. Bij de voortplanting vindt de bevruchting doorgaans wel op een natuurlijke manier plaats, maar worden de bevruchte eieren (broedeieren) verzameld en met een groot aantal tegelijk uitgebroed in een broedmachine. De kuikens groeien op zonder moeder. Meer natuurlijke kippenrassen hebben nog wel de eigenschap broedsheid in zich, waardoor met die rassen nog wel van begin tot eind natuurlijke voortplanting kan plaatsvinden.
Tot slot
Kippen zijn bijzondere dieren, en achter hun ogenschijnlijk simpele leven gaat een hele wereld schuil aan sociale structuren, gescharrel, en kippengeluiden. Ze hebben elk hun eigen persoonlijkheid en voelen emotie. Onderzoek naar hun natuurlijke behoeftes wijst ons naar geschikte goedgehouden houderijsystemen. Deze kenmerken zich door de focus op een natuurlijke omgeving voor de kip, rekening houdend met haar sociale behoeftes en het werken met rassen die hierbij passen. Hier kan de kip al haar soortspecifieke gedrag uiten.
Dit betreffen een aantal basisbehoeftes van kippen, verdeeld in, scharrelen en voedsel, zelfverzorging, sociaal, omgeving en ontdekken, sociaal, ras en gezondheid, routine en voortplanting.
Dit betreft een algemeen overzicht, de behoeftes kunnen per dier en rastype verschillen. Geschreven door Eva Vos, dierwetenschapper en oprichter van KipEigen.